Objawy PTSD u dorosłych – jak rozpoznać zespół stresu pourazowego

PTSD, czyli zespół stresu pourazowego, może pojawić się po doświadczeniu lub byciu świadkiem wydarzenia, które wiązało się z wyjątkowo silnym zagrożeniem, przemocą, śmiercią, poważnym urazem lub innym doświadczeniem o charakterze traumatycznym.

Nie każda osoba, która przeżyła traumę, rozwinie PTSD. Bezpośrednio po trudnym wydarzeniu naturalne są między innymi lęk, pobudzenie, problemy ze snem, natrętne wspomnienia czy trudności z koncentracją. U większości osób reakcje te z czasem słabną. PTSD pojawia się wtedy, gdy objawy utrzymują się i zaczynają w sposób istotny wpływać na codzienne funkcjonowanie. 

Co ważne, objawy PTSD nie zawsze pojawiają się bezpośrednio po traumie. U części osób mogą wystąpić dopiero po wielu miesiącach, a nawet latach, albo okresowo powracać. 

Czym jest PTSD?

PTSD (ang. post-traumatic stress disorder) to zaburzenie związane z traumą i silnym stresem.

W aktualnej klasyfikacji ICD-11 PTSD należy do zaburzeń szczególnie związanych ze stresem. Światowa Organizacja Zdrowia wyróżnia również złożone PTSD (C-PTSD) jako odrębną jednostkę diagnostyczną. 

W przypadku PTSD charakterystyczne są przede wszystkim trzy grupy objawów:

• ponowne przeżywanie traumatycznego wydarzenia,

• unikanie przypominających o nim sytuacji, myśli lub emocji,

• utrzymujące się poczucie zagrożenia i nadmierne pobudzenie.

Objawy powodują cierpienie psychiczne i mogą znacząco wpływać na relacje, pracę, odpoczynek oraz codzienne funkcjonowanie. 

Jakie są objawy PTSD u dorosłych?

PTSD nie wygląda identycznie u każdej osoby. Objawy mogą mieć różne nasilenie i zmieniać się w czasie.

1. Nawracające wspomnienia i ponowne przeżywanie traumy

Jednym z najbardziej charakterystycznych objawów PTSD jest ponowne przeżywanie traumatycznego wydarzenia.

Może ono przyjmować postać:

• natrętnych wspomnień,

• obrazów związanych z traumą,

• koszmarów sennych,

• silnych reakcji emocjonalnych na przypomnienie wydarzenia,

• reakcji fizjologicznych pojawiających się pod wpływem bodźców kojarzących się z traumą,

• flashbacków, podczas których osoba może mieć poczucie, jakby wydarzenie działo się ponownie.

Nie zawsze musi to być świadome, szczegółowe wspomnienie.

Czasami ciało reaguje szybciej niż świadoma część umysłu. Określony zapach, dźwięk, ton głosu, miejsce, gest czy sytuacja mogą uruchomić silną reakcję emocjonalną lub fizjologiczną.

Dlatego osoba z PTSD może powiedzieć:

„Wiem, że teraz nic mi nie grozi, ale moje ciało zachowuje się tak, jakby zagrożenie nadal trwało.”

To ważna różnica między logiczną wiedzą o bezpieczeństwie a reakcją układu nerwowego na bodziec przypominający traumę.

2. Unikanie – próba ochrony przed powrotem do traumy

Drugą charakterystyczną grupą objawów jest unikanie.

Człowiek naturalnie próbuje unikać tego, co powoduje cierpienie. W PTSD unikanie może jednak stać się bardzo rozbudowaną strategią radzenia sobie.

Może dotyczyć:

• miejsc związanych z wydarzeniem,

• osób przypominających o traumie,

• rozmów na określone tematy,

• sytuacji społecznych,

• określonych aktywności,

• myśli i wspomnień,

• emocji związanych z wydarzeniem.

Przykładowo osoba po wypadku może przestać prowadzić samochód. Osoba po doświadczeniu przemocy może unikać bliskości lub sytuacji, w których czuje się zależna od drugiego człowieka.

Unikanie może przynieść chwilową ulgę. Problem pojawia się wtedy, gdy stopniowo zaczyna ograniczać życie.

Człowiek nie tylko unika tego, czego się boi. Zaczyna również organizować swoje życie tak, aby nie uruchomić reakcji związanej z traumą.

WHO zwraca uwagę, że nasilone unikanie może paradoksalnie podtrzymywać objawy PTSD. 

3. Nadmierna czujność i poczucie zagrożenia

Kolejnym obszarem są objawy związane z utrzymującym się poczuciem zagrożenia.

Osoba może mieć wrażenie, że cały czas musi być czujna.

Może:

• stale obserwować otoczenie,

• sprawdzać, czy drzwi są zamknięte,

• wybierać miejsce w restauracji lub sali z widokiem na wejście,

• gwałtownie reagować na niespodziewane dźwięki,

• mieć trudności z rozluźnieniem,

• być bardziej drażliwa,

• reagować złością niewspółmierną do sytuacji,

• mieć problemy ze snem,

• doświadczać trudności z koncentracją.

To nie jest po prostu „przesadna ostrożność”.

Z perspektywy osoby doświadczającej PTSD świat może być odbierany jako miejsce, w którym zagrożenie może pojawić się w każdej chwili.

Układ nerwowy pozostaje w stanie zwiększonej gotowości.

4. Problemy ze snem

Sen bardzo często zostaje zaburzony po doświadczeniu traumy.

Osoba może mieć:

• trudności z zasypianiem,

• częste wybudzenia,

• płytki, niespokojny sen,

• koszmary,

• poczucie, że nie może się naprawdę rozluźnić.

Problemy ze snem mogą z kolei nasilać inne objawy PTSD. Niewyspany organizm ma mniejsze możliwości regulowania emocji, koncentracji i reakcji na stres.

Powstaje błędne koło:

trauma → pobudzenie → problemy ze snem → większe zmęczenie i napięcie → jeszcze większa podatność na reakcje stresowe.

5. Trudności z koncentracją i pamięcią

PTSD może wpływać również na funkcje poznawcze.

Osoba może zauważyć, że:

• trudniej jej się skupić,

• szybciej się rozprasza,

• ma poczucie „mgły w głowie”,

• trudniej zapamiętuje informacje,

• nie może swobodnie wykonywać kilku zadań jednocześnie.

Nie oznacza to, że trauma „uszkodziła pamięć”.

Trudności z koncentracją mogą być związane między innymi z utrzymującym się pobudzeniem, napięciem i stałym monitorowaniem otoczenia pod kątem potencjalnego zagrożenia.

6. Drażliwość, złość i silne reakcje emocjonalne

PTSD nie zawsze wygląda jak lęk.

U niektórych dorosłych bardziej widoczne są:

• drażliwość,

• wybuchy złości,

• impulsywność,

• napięcie,

• frustracja,

• silne reakcje na pozornie niewielkie bodźce.

Czasami otoczenie interpretuje takie zachowanie jako „trudny charakter”.

Tymczasem za reakcją może stać układ nerwowy funkcjonujący w stanie ciągłej gotowości do obrony.

Nie oznacza to oczywiście, że każda złość czy drażliwość jest objawem PTSD. Dlatego tak ważne jest spojrzenie na cały obraz funkcjonowania człowieka, a nie na pojedynczy symptom.

7. Objawy PTSD mogą być odczuwane również w ciele

Trauma nie jest wyłącznie doświadczeniem psychicznym.

U osoby z PTSD mogą pojawiać się między innymi:

• napięcie mięśni,

• przyspieszone bicie serca,

• uczucie ścisku,

• drżenie,

• nadmierna potliwość,

• przyspieszony oddech,

• dolegliwości żołądkowo-jelitowe,

• uczucie silnego pobudzenia,

• trudność w osiągnięciu stanu odprężenia.

Objawy fizyczne mogą pojawiać się szczególnie wtedy, gdy człowiek zetknie się z bodźcem przypominającym traumę.

Warto jednak pamiętać, że podobne objawy mogą mieć również przyczyny medyczne. Nie powinny być automatycznie przypisywane traumie.

8. Wycofanie i trudności w relacjach

PTSD może wpływać także na relacje z innymi ludźmi.

Niektóre osoby zaczynają:

• unikać kontaktów społecznych,

• ograniczać bliskość,

• mieć trudność z zaufaniem,

• czuć się niezrozumiane,

• szybciej interpretować zachowania innych jako potencjalnie zagrażające,

• wycofywać się emocjonalnie.

Może pojawić się również poczucie dystansu wobec bliskich.

Człowiek może jednocześnie potrzebować relacji i mieć trudność z pozostawaniem w bliskości.

To szczególnie istotne w przypadku osób, które doświadczyły traumy interpersonalnej – na przykład przemocy, wykorzystania czy wielokrotnego naruszania granic.

PTSD a reakcja na traumę – czy każda trudna reakcja oznacza PTSD?

Nie.

To jedna z najważniejszych informacji.

Po traumatycznym wydarzeniu mogą wystąpić lęk, smutek, problemy ze snem, napięcie, płaczliwość, trudności z koncentracją czy natrętne myśli.

Sama obecność tych objawów nie oznacza jeszcze PTSD.

W diagnostyce znaczenie ma między innymi rodzaj doświadczenia, charakter objawów, ich czas trwania, nasilenie oraz wpływ na codzienne funkcjonowanie.

Wiele osób po doświadczeniu potencjalnie traumatycznego wydarzenia stopniowo odzyskuje poczucie bezpieczeństwa bez rozwoju PTSD. WHO podkreśla, że większość osób narażonych na potencjalnie traumatyczne wydarzenia nie rozwija tego zaburzenia.

Czy PTSD może pojawić się wiele lat po traumie?

Tak.

Choć objawy często pojawiają się stosunkowo szybko, PTSD może zostać zauważone lub rozwinąć się z opóźnieniem. Objawy mogą również mieć charakter nawrotowy – przez pewien czas być mniej nasilone, a następnie ponownie się pojawić. 

Dlatego dorosła osoba może przez wiele lat funkcjonować względnie dobrze, a dopiero później zauważyć, że określone sytuacje zaczynają uruchamiać bardzo silne reakcje.

Czasami bodźcem może być kolejne trudne wydarzenie, zmiana życiowa, utrata, choroba, konflikt czy sytuacja, która przypomina wcześniejsze doświadczenie.

Nie oznacza to, że „trauma nagle się pojawiła”.

Może oznaczać, że wcześniejsze doświadczenie nadal pozostawało aktywne w sposobie reagowania organizmu.

PTSD a C-PTSD – czy to to samo?

Nie.

PTSD i złożony zespół stresu pourazowego (C-PTSD) są odrębnymi rozpoznaniami w ICD-11. 

C-PTSD może wystąpić szczególnie w następstwie długotrwałych lub powtarzających się doświadczeń traumatycznych, z których trudno było się wydostać, takich jak przewlekła przemoc czy wielokrotne doświadczenia zagrożenia.

Oprócz podstawowych objawów PTSD w C-PTSD występują również trwałe trudności dotyczące:

• regulacji emocji,

• obrazu siebie,

• relacji z innymi ludźmi.

Dlatego u osoby z doświadczeniem przewlekłej traumy obraz kliniczny może być znacznie bardziej złożony niż klasyczne objawy PTSD.

Kiedy warto skonsultować objawy PTSD ze specjalistą?

Warto rozważyć konsultację, jeśli po doświadczeniu traumatycznym:

• objawy utrzymują się przez dłuższy czas,

• powracają wspomnienia lub koszmary,

• pojawiają się silne reakcje na określone bodźce,

• zaczynasz unikać coraz większej liczby sytuacji,

• stale czujesz napięcie lub zagrożenie,

• masz poważne problemy ze snem,

• trudniej funkcjonujesz w pracy lub w relacjach,

• zauważasz, że Twoje życie zaczyna być podporządkowane unikaniu określonych sytuacji.

Nie trzeba czekać, aż objawy staną się bardzo nasilone.

Konsultacja nie oznacza automatycznie diagnozy PTSD. Pozwala natomiast lepiej zrozumieć, co dzieje się z układem nerwowym, emocjami i sposobem funkcjonowania po traumie.

Diagnozę PTSD stawia specjalista zdrowia psychicznego na podstawie całościowej oceny, a nie pojedynczego objawu czy internetowego testu. 

Czy PTSD można leczyć?

Tak.

PTSD jest zaburzeniem, w przypadku którego istnieją skuteczne metody leczenia.

Współczesne rekomendacje wskazują przede wszystkim na psychoterapie ukierunkowane na traumę. Wśród metod o mocnym zapleczu badawczym znajdują się między innymi EMDR, terapia poznawczo-behawioralna ukierunkowana na traumę oraz inne wyspecjalizowane formy psychoterapii traumowej. 

W terapii nie chodzi wyłącznie o to, aby „przestać myśleć o traumie”.

Celem jest między innymi takie przetworzenie doświadczenia, aby wydarzenie należało do przeszłości również na poziomie emocjonalnym i fizjologicznym, a nie tylko logicznym.

Dlatego w terapii traumy istotne znaczenie ma nie tylko rozmowa o wydarzeniu, ale również praca nad bezpieczeństwem, regulacją pobudzenia oraz sposobem, w jaki wspomnienie jest zapisane i uruchamiane.

Podsumowanie

Objawy PTSD u dorosłych mogą dotyczyć znacznie większego obszaru życia niż tylko wspomnienia traumatycznego wydarzenia.

Mogą obejmować:

• ponowne przeżywanie traumy,

• koszmary i flashbacki,

• unikanie,

• nadmierną czujność,

• poczucie zagrożenia,

• problemy ze snem,

• trudności z koncentracją,

• drażliwość i złość,

• silne reakcje fizjologiczne,

• wycofanie,

• trudności w relacjach.

Jednocześnie pojawienie się pojedynczych objawów nie oznacza PTSD.

Najważniejsze jest spojrzenie na człowieka całościowo: na jego historię, doświadczenia, sposób reagowania, funkcjonowanie układu nerwowego oraz wpływ objawów na codzienne życie.

Trauma może pozostawić ślad. Nie oznacza to jednak, że człowiek musi pozostać w tym stanie na zawsze.

Istnieją skuteczne formy pomocy, a odpowiednio dobrana terapia może pomóc odzyskać poczucie bezpieczeństwa i większą swobodę w codziennym funkcjonowaniu.